30 સપ્ટેમ્બર 1993… એક એવી સવાર, જે લાતૂરની યાદોમાં આજે પણ જીવંત છે

કેટલીક તારીખો કેલેન્ડરના એક પાનાં પર લખાયેલી હોય છે અને સમય પસાર થતાં ધીમે ધીમે ભૂંસાઈ જાય છે. પરંતુ કેટલીક તારીખો એવી હોય છે, જેને વર્ષો પણ ભૂંસી શકતા નથી. 30 સપ્ટેમ્બર 1993 એવી જ એક તારીખ છે. એ સવાર કદાચ બીજી કોઈ સવાર જેવી જ હતી. કોઈ પોતાના પરિવાર સાથે ઊંઘતું હશે, કોઈ આવનારા દિવસનાં કામ વિશે વિચારી રહ્યું હશે, કોઈ માતા પોતાના બાળકને છાતીએ લગાવીને સૂતી હશે, કોઈ પિતા પોતાના પરિવાર માટે આવતીકાલનાં સપનાં જોતો હશે. કોઈને ખબર નહોતી કે થોડી જ ક્ષણોમાં ધરતી ધ્રૂજશે અને હજારો પરિવારો માટે જિંદગીનો અર્થ જ બદલાઈ જશે.

એક ક્ષણ પહેલાં જે ઘર હતું, એ બીજી ક્ષણે કાટમાળ બની ગયું. એક ક્ષણ પહેલાં જે અવાજો ઘરમાં સંભળાતા હતા, એ જ અવાજો અચાનક શાંત થઈ ગયા. કોઈને પોતાના માણસને છેલ્લી વાર જોવાનો સમય મળ્યો નહીં, કોઈને વિદાય કહેવાનો મોકો મળ્યો નહીં. કોઈ બાળકની આંખો પોતાના પિતાને શોધતી રહી હશે, કોઈ માતા પોતાના સંતાનને બૂમો પાડતી રહી હશે, કોઈ પત્ની પોતાના જીવનસાથીની રાહ જોતી રહી હશે. પરંતુ જવાબમાં માત્ર કાટમાળ હતો. કુદરતે એ દિવસે માત્ર ઘરો તોડ્યા નહોતા… કેટલાય લોકોની આખી દુનિયા તોડી નાખી હતી.

પરંતુ કોઈપણ મોટી આપત્તિની સૌથી મોટી કરુણતા માત્ર એ ક્ષણ નથી જ્યારે બધું તૂટી પડે છે. સાચી કરુણતા તો ઘણી વાર એ પછી શરૂ થાય છે. કાટમાળ હટે છે, રસ્તા સાફ થાય છે, નવા મકાનો ઊભા થાય છે, સરકારો રાહત આપે છે, લોકો મદદ કરે છે અને થોડા સમય પછી દુનિયા ફરી પોતાની ગતિએ ચાલવા લાગે છે. પરંતુ જે પરિવારનો માણસ ગયો હોય, તેના માટે દુનિયા એટલી સહેલી રીતે આગળ વધતી નથી.

ઘર ફરી બનાવી શકાય છે, પરંતુ ઘરમાં ખાલી પડેલી ખુરશી કોણ ભરે? દીવાલો ફરી ઊભી કરી શકાય છે, પરંતુ દીવાલને ટેક લગાવીને બેસતો માણસ ક્યાંથી લાવવો? બાળકને નવા કપડાં આપી શકાય, નવા રમકડાં આપી શકાય, પરંતુ તેને પિતાનો પ્રેમ કેવી રીતે પાછો આપવો? કોઈ માતાને સાંત્વના આપી શકાય, પરંતુ પોતાના સંતાનની ખોટને કયા શબ્દોથી ઓછી કરી શકાય?કેટલીક ખોટ એવી હોય છે, જેને સમય પણ પૂરી કરી શકતો નથી.

સમય માણસને જીવતા શીખવે છે, પરંતુ ભૂલતા નથી શીખવતો. વર્ષો વીતી જાય છે. બાળકો મોટા થાય છે. ઘરો ફરી બને છે. જીવનમાં નવા લોકો આવે છે. પરંતુ કોઈ જૂનો ફોટો હાથમાં આવે, કોઈ જૂની વસ્તુ નજરે પડે, કોઈ ઓળખીતો અવાજ સંભળાય કે કોઈ જૂનું નામ યાદ આવે… અને આંખોમાં ફરી એ જ ભેજ આવી જાય છે. કારણ કે માણસ દુનિયામાંથી ચાલ્યો જાય છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી યાદો ક્યાંય જતી નથી.

લાતૂરની એ સવાર આપણને માત્ર કુદરતની તાકાત નથી બતાવતી. એ આપણને માણસાઈની તાકાત પણ બતાવે છે. જ્યારે ધરતી ધ્રૂજી રહી હતી ત્યારે માણસ માણસ માટે દોડ્યો હતો. કોઈ કાટમાળ હટાવી રહ્યો હતો, કોઈ પાણી લઈને આવી રહ્યો હતો, કોઈ ઘાયલને હોસ્પિટલ સુધી લઈ જઈ રહ્યો હતો, કોઈ અજાણ્યા બાળકને પોતાની છાતીએ લગાવીને તેને શાંત કરી રહ્યો હતો.

એ સમયે કોઈએ પૂછ્યું નહોતું “આ મારો કોણ લાગે છે?” સવાલ માત્ર એટલો હતો “આ માણસને કેવી રીતે બચાવવો?”અને કદાચ માણસાઈનો સાચો અર્થ પણ આ જ છે. પરંતુ આજે, આટલા વર્ષો પછી, આપણે પોતાને એક પ્રશ્ન પૂછવો જરૂરી છે શું આપણે એ માણસાઈને માત્ર આપત્તિના દિવસ સુધી જ રાખી છે?

આપત્તિ આવે ત્યારે આપણે દોડી જઈએ છીએ. સમાચાર જોઈએ છીએ. દુઃખ વ્યક્ત કરીએ છીએ. સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ મૂકીએ છીએ. મદદ માટે અપીલ કરીએ છીએ. થોડા દિવસો સુધી બધે એ જ ચર્ચા ચાલે છે. પછી ધીમે ધીમે સમાચાર જૂના થઈ જાય છે. આપણું જીવન ફરી પોતાની ગતિએ ચાલવા લાગે છે.

પરંતુ જે પરિવાર પર આફત આવી હતી, તેની જિંદગી તો ત્યાંથી શરૂ થાય છે. કોઈએ પરિવારનો કમાઉ માણસ ગુમાવ્યો હોય તો તેની રોજીરોટીનું શું? કોઈ બાળકના માતા-પિતા બંને ન રહ્યા હોય તો તેના શિક્ષણનું શું? કોઈ વૃદ્ધે પોતાના સંતાનને ગુમાવ્યું હોય તો તેના ઘડપણનું શું? કોઈ પરિવારનું ઘર તૂટી ગયું હોય તો તે ફરી ક્યાંથી ઊભું થશે? કોઈ નાની દુકાન કે વ્યવસાય નાશ પામ્યો હોય તો તેના માલિકના પરિવારનું ભવિષ્ય કોણ સંભાળશે?

આ સવાલો સમાચારની હેડલાઇન પૂરી થયા પછી શરૂ થાય છે. એટલે સમાજ તરીકે આપણે આપત્તિની વ્યાખ્યા જ બદલવી પડશે. આપત્તિ માત્ર એ દિવસ નથી જ્યારે ધરતી ધ્રૂજે. આપત્તિ એ પછીના એ વર્ષો પણ છે, જ્યારે કોઈ પરિવાર પોતાનું જીવન ફરી ગોઠવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અને ત્યાં જ સમાજની સાચી કસોટી થાય છે.

આપણે ઘણી વાર કહીએ છીએ “ભગવાને બધું આપ્યું છે.” તો પછી ભગવાને આપણી જરૂરિયાત કરતાં થોડું વધારે આપ્યું હોય તો શું એ વધારામાં કોઈ બીજાનો હિસ્સો હોઈ શકે નહીં? આપણા ઘરમાં એક વ્યક્તિ માટે વધારે પડતું અનાજ હોય તો કોઈ ભૂખ્યા પરિવાર સુધી પહોંચાડી શકાય નહીં?

આપણી પાસે બે જોડી કપડાં વધારે હોય તો કોઈ જરૂરિયાતમંદ બાળક સુધી પહોંચાડી શકાય નહીં? આપણી પાસે થોડા પૈસા બચતા હોય તો કોઈના શિક્ષણ, સારવાર કે પુનર્વસનમાં મદદ કરી શકાય નહીં? આપણી પાસે સમય હોય તો કોઈ એકલા પડી ગયેલા માણસની બાજુમાં બેસી શકાય નહીં? મદદનો અર્થ હંમેશાં મોટી રકમ નથી હોતો. ક્યારેક કોઈના જીવનમાં આશા બની જવું એ પણ મોટી મદદ હોય છે. અને અહીંથી સમાજમાં બદલાવ લાવવાનો એક વિચાર જન્મે છે આપણે આપત્તિ સમયે માત્ર દાન આપનાર સમાજ નહીં, પરંતું પુનઃનિર્માણમાં સાથી બનનાર સમાજ બનવું જોઈએ.

કોઈ પરિવારને એક દિવસનું ભોજન આપવું જરૂરી છે, પરંતુ એ પરિવાર ફરી પોતાના પગે ઊભો થાય એ માટે રોજગાર ઊભો કરવો વધુ લાંબી માનવતા છે. કોઈ બાળકને એક દિવસની મદદ કરવી સારી વાત છે, પરંતુ તેનું શિક્ષણ ચાલુ રહે એ માટે વર્ષો સુધી સહયોગ આપવો એ સાચી જવાબદારી છે. કોઈનું ઘર તૂટી જાય ત્યારે એક વખત સહાય કરવી જરૂરી છે, પરંતુ એ પરિવાર ફરી પોતાના ઘરનો દરવાજો ખોલી શકે ત્યાં સુધી તેની સાથે રહેવું એ સમાજની સાચી ફરજ છે.આપણે સહાનુભૂતિથી આગળ વધીને જવાબદારી સુધી પહોંચવું પડશે. આ વાત માત્ર લાતૂર માટે નથી.

આજે દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે કુદરતી આપત્તિ આવે ભૂકંપ હોય, પૂર હોય, વાવાઝોડું હોય, ભૂસ્ખલન હોય કે બીજી કોઈ આપત્તિ આપણે એ લોકોને “દૂરના લોકો” સમજીને તેમની પીડાથી દૂર ન રહી શકીએ.

પડોશી દેશ નેપાળ હોય કે આપણા દેશનો કોઈ દૂરનો વિસ્તાર, પીડા તો પીડા જ હોય છે. કોઈ નેપાળી માતા પોતાના બાળકને ગુમાવે ત્યારે તેની આંખનાં આંસુ અને કોઈ ભારતીય માતાના આંસુમાં કોઈ ફરક નથી. કોઈ બાળક પોતાના પિતાને ગુમાવે ત્યારે તેની પીડાને કોઈ સરહદ રોકી શકતી નથી. દુઃખની કોઈ સરહદ નથી હોતી, તો માણસાઈની પણ ન હોવી જોઈએ.

નેપાળ ભારતથી અલગ દેશ છે, પરંતુ માનવતાની દૃષ્ટિએ એ આપણા પડોશમાં રહેલા લોકોનું ઘર છે. ભારતમાંથી અનેક લોકો નેપાળ જાય છે પર્યટન માટે, યાત્રા માટે, વ્યવસાય માટે. ત્યાંના અનેક પરિવારોનું જીવન પણ પર્યટન અને નાના વ્યવસાયો સાથે જોડાયેલું છે. એટલે ત્યાં કોઈ મોટી આપત્તિ આવે ત્યારે તૂટે છે માત્ર એક મકાન નહીં; કોઈની રોજીરોટી તૂટે છે, કોઈનું શિક્ષણ અટકે છે, કોઈનું ભવિષ્ય અંધારું બને છે.

એટલે જ્યારે કોઈ આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તાર માટે મદદની જરૂર હોય ત્યારે આપણે માત્ર સરકારો તરફ જોઈને ન બેસીએ. સરકારની પોતાની જવાબદારી છે, સંસ્થાઓની પોતાની જવાબદારી છે, પરંતુ સમાજની પણ પોતાની જવાબદારી છે. આપણે આખું નેપાળ ઊભું કરી શકીએ નહીં. આખું ગામ ફરી બનાવી શકીએ નહીં. દરેક પરિવાર સુધી પહોંચી શકીએ નહીં.

પરંતુ શું આપણે એક પરિવારને મદદ કરી શકીએ નહીં? શું આપણે એક બાળકનું ભણતર ચાલુ રાખી શકીએ નહીં? શું આપણે કોઈ એક પરિવારને રોજગાર માટે સાધન આપી શકીએ નહીં? શું આપણે કોઈ ઘાયલની સારવારમાં સહયોગ આપી શકીએ નહીં? શું આપણે કોઈ તૂટેલા માણસને એટલું કહી શકીએ નહીં કે “તમે એકલા નથી, અમે તમારી સાથે છીએ.”કદાચ સમાજમાં બદલાવની શરૂઆત અહીંથી જ થાય છે. આજે આપણામાંથી ઘણા લોકો પોતાના જીવનમાં જરૂર કરતાં વધારે વસ્તુઓ ધરાવે છે. કપડાં કબાટમાં પડ્યાં છે. અનાજ ઘરમાં પડ્યું છે. પૈસા બેંકમાં છે. ઘરમાં એવી ઘણી વસ્તુઓ છે જેનો આપણે ઉપયોગ પણ કરતા નથી. પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે બધું આપી દઈએ. પ્રશ્ન એ છે કે આપણી પાસે જે વધારાનું છે, તેમાં કોઈ જરૂરિયાતમંદનો હિસ્સો છે કે નહીં?

જો છે, તો એ પહોંચાડવાની હિંમત રાખીએ. પરંતુ એક વાત ખાસ મદદ પણ સમજદારીથી કરવી જોઈએ. વિશ્વસનીય સંસ્થાઓ, સત્તાવાર રાહત વ્યવસ્થાઓ અને ખરેખર જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી સહાય પહોંચે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. કારણ કે આપત્તિના સમયમાં દુઃખ સાથે ઠગાઈ પણ જન્મે છે. એટલે ભાવના સાથે સમજદારી પણ જરૂરી છે.

અને સૌથી મહત્વની વાત મદદ કરીને ફોટો પડાવવાની જરૂર નથી. કોઈના દુઃખ પર પોતાનું નામ લખવાની જરૂર નથી. કોઈના આંસુમાં પોતાની પ્રસિદ્ધિ શોધવાની જરૂર નથી. મદદ એવી હોવી જોઈએ કે સામેવાળાને પોતાની ઇજ્જત જળવાઈ રહે. કારણ કે જેને આપણે મદદ કરીએ છીએ એ આપણાથી નાનો નથી. આજે તે મુશ્કેલીમાં છે, કાલે કદાચ આપણે હોઈએ.

જીવન કોઈને કાયમ માટે મજબૂત અને કોઈને કાયમ માટે નબળું રાખતું નથી. આજે આપણે આપનાર હોઈ શકીએ છીએ, કાલે કદાચ લેનાર બનીએ. એટલે મદદમાં અહંકાર નહીં, માનવતા હોવી જોઈએ.

આપણે બાળકોને પણ આ સંસ્કાર આપવો પડશે. તેમને માત્ર સારા ગુણ મેળવવાનું નહીં, સારો માણસ બનવાનું શીખવવું પડશે. તેમને સમજાવવું પડશે કે સમાજમાં રહેવાનો અર્થ માત્ર પોતાનું ઘર સુરક્ષિત રાખવું નથી; કોઈનું ઘર તૂટી જાય ત્યારે તેની બાજુમાં ઊભા રહેવું પણ સમાજનો ભાગ છે.

તેમને શીખવવું પડશે કે કોઈ દુઃખી હોય ત્યારે તેની મજાક ન કરવી. કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેને એકલો ન છોડવો. કોઈ આપત્તિ આવે ત્યારે માત્ર વીડિયો ન બનાવવો જરૂર પડે તો મદદ માટે હાથ આગળ વધારવો અને સૌથી અગત્યનું માણસાઈને માત્ર પોતાના લોકો સુધી સીમિત ન રાખવી. કારણ કે સાચી માણસાઈ ત્યારે જ દેખાય છે જ્યારે સામેનો માણસ આપણો ન હોય છતાં આપણે તેની પીડાને પોતાની માનીએ.લાતૂરની એ સવારને આજે આપણે માત્ર શોકદિન તરીકે યાદ ન કરીએ. તેને સંકલ્પનો દિવસ બનાવીએ.

સંકલ્પ એવો કે કોઈપણ કુદરતી આપત્તિ આવે ત્યારે આપણે માત્ર દર્શક નહીં બનીએ. સંકલ્પ એવો કે આપણા સમાજમાં કોઈ પરિવાર આફત પછી વર્ષો સુધી એકલો સંઘર્ષ ન કરે. સંકલ્પ એવો કે આપણા ઘરમાં જરૂર કરતાં થોડું વધારે હોય તો જરૂરિયાતમંદ માટે વિચારીએ. સંકલ્પ એવો કે કોઈનું ઘર તૂટી જાય ત્યારે આપણે માત્ર ઈંટો નહીં, એ પરિવારનું ભવિષ્ય ઊભું કરવામાં મદદ કરીએ અને સૌથી મોટો સંકલ્પ આપત્તિ આવે ત્યારે આપણે એક દિવસ માટે નહીં, જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી ખડે પગે ઊભા રહીશું. કારણ કે આપત્તિના દિવસે દુનિયા તમારી સાથે હોય છે…

પરંતુ સાચી મિત્રતા અને સાચી માણસાઈ તો ત્યારે સાબિત થાય છે, જ્યારે મહિનાઓ પછી પણ તમે પાછા ફરીને પૂછો “હવે તમારું જીવન કેવું ચાલી રહ્યું છે?” વર્ષો પછી પણ પૂછો “બાળકનું ભણતર ચાલે છે ને?” સમય પસાર થયા પછી પણ કહો “કોઈ જરૂર હોય તો મને કહેજો. ”આ ચાર શબ્દો કદાચ કોઈ પરિવારને દુનિયાની સૌથી મોટી મદદ આપી શકે છે. લાતૂરના એ દિવંગત લોકો આજે આપણી વચ્ચે નથી. આપણે તેમને પાછા લાવી શકતા નથી. તેમના પરિવારની ખોટ પૂરી કરી શકતા નથી. પરંતુ તેમની યાદને એક જીવંત સંદેશમાં ફેરવી શકીએ છીએ.

માણસ મરી શકે છે, માણસાઈ મરવી જોઈએ નહીં. ઘરો તૂટી શકે છે, પરંતુ સમાજ તૂટવો જોઈએ નહીં. કુદરત આપણાથી બધું છીનવી શકે છે, પરંતુ એકબીજાનો હાથ પકડવાની શક્તિ કોઈ કુદરતી આપત્તિ આપણાથી છીનવી ન શકે.

આજે 30 સપ્ટેમ્બરે લાતૂરના ભૂકંપમાં જીવન ગુમાવનાર દરેક આત્માને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ આપતાં આપણે માત્ર એટલું ન કહીએ કે “ભગવાન તેમના આત્માને શાંતિ આપે.”

સાથે એટલું પણ કહીએ “હે ભગવાન, જ્યારે કોઈના જીવનમાં આવી આપત્તિ આવે ત્યારે અમને એટલી શક્તિ આપજે કે અમે તેની બાજુમાં ઊભા રહી શકીએ. ”કારણ કે પ્રાર્થના માત્ર હાથ જોડવાથી પૂરી થતી નથી.

ક્યારેક કોઈના આંસુ લૂછવા માટે હાથ આગળ વધારવો પડે છે. ક્યારેક કોઈનું તૂટેલું ઘર ઊભું કરવા ખભો આપવો પડે છે. ક્યારેક કોઈના બાળકનું ભવિષ્ય બચાવવા પોતાની ખુશીમાં થોડો ભાગ છોડવો પડે છે. અને ક્યારેક કોઈ અજાણ્યા માણસને પોતાના માણસની જેમ સ્વીકારવો પડે છે. કદાચ એ જ સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે. કદાચ એ જ સાચો ધર્મ છે. કદાચ એ જ સાચી માણસાઈ છે. કારણ કે કુદરત સામે આપણે કદાચ કંઈ કરી શકતા નથી…પરંતુ કુદરતથી તૂટેલા માણસને ફરી ઊભો કરવામાં આપણે ઘણું બધું કરી શકીએ છીએ.

અને જો આ લેખ વાંચ્યા પછી આપણે માત્ર લાતૂરને યાદ ન કરીએ, પરંતુ આપણા ઘરમાં પડેલી કોઈ વધારાની વસ્તુ કોઈ જરૂરિયાતમંદ સુધી પહોંચાડીએ, કોઈ એક પરિવારને મદદ કરીએ, કોઈ એક બાળકના ભણતરની જવાબદારી લઈએ, કોઈ આપત્તિગ્રસ્ત વ્યક્તિની બાજુમાં ઊભા રહીએ…

તો કદાચ 30 સપ્ટેમ્બર 1993ની એ કરુણ સવારમાંથી નીકળેલો સંદેશ આજે પણ જીવતો રહેશે. માણસ એકલો જન્મે છે અને એકલો જાય છે, પરંતુ વચ્ચેનું આખું જીવન માણસ માણસના સહારે જીવે છે.

એટલે જ્યારે કોઈની જિંદગી ધરતીના એક ઝટકાથી તૂટી પડે…ત્યારે આપણે તેની બાજુમાં ખડે પગે ઊભા રહીએ.જ્યાં સુધી એ ફરી ઊભો ન થાય ત્યાં સુધી.

30 સપ્ટેમ્બર 1993ના લાતૂર ભૂકંપમાં જીવન ગુમાવનાર તમામ દિવંગત આત્માઓને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ. 🙏
તેમના પરિવારજનોને શત શત નમન.

ધ્રુવીલ જોશીની કલમે