નવરાત્રીમાં બધા છોકરાઓ ગરબા રમવા નથી જતા… કેટલાક પોતાની ઇચ્છાઓને જવાબદારીઓ પાછળ છુપાવી દે છે! ❤️🙏

નવરાત્રી આવે એટલે જાણે આખું ગુજરાત રંગોથી, રોશનીથી અને આનંદથી ઝળહળી ઊઠે છે. શેરીઓમાં માતાજીના ગરબા ગુંજવા લાગે છે, ચોકે-ચોકે રાસનાં વર્તુળો રચાય છે, ઢોલના તાલે પગ થનગનવા લાગે છે અને યુવાનોના ચહેરા પર ઉત્સાહ છલકાવા લાગે છે. કોઈ નવાં કપડાંની ખરીદી કરે છે, કોઈ મિત્રો સાથે ગરબા રમવાના પ્લાન બનાવે છે, કોઈ પોતાના મનપસંદ ગરબા ગ્રાઉન્ડની ટિકિટ બુક કરાવે છે, તો કોઈ સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની સુંદર તસવીરો અને વીડિયો મૂકવાની તૈયારી કરે છે. દરેક તરફ આનંદ, ઉત્સાહ અને ઉજવણીનો માહોલ હોય છે. પરંતુ આ ઝગમગાટની વચ્ચે એક એવી દુનિયા પણ છે, જે આપણને બહારથી દેખાતી નથી; એક એવી દુનિયા, જ્યાં ગરબાના તાલે પગ તો નથી થનગનતા, પરંતુ મનમાં હજારો ઇચ્છાઓ જીવતી હોય છે; એક એવી દુનિયા, જ્યાં ઢોલના અવાજ કરતાં જવાબદારીઓનો અવાજ વધારે સંભળાય છે અને નવરાત્રીની રંગીન રાતો કરતાં આવતીકાલની ચિંતાઓ વધારે સતાવે છે. એ દુનિયામાં એવા યુવાનો પણ છે, જેઓ ગરબા રમવા જવા માગે છે, મિત્રો સાથે હસવા માગે છે, નવાં કપડાં પહેરીને માતાજીનાં દર્શન કરવા માગે છે અને થોડા સમય માટે પોતાની ચિંતાઓ ભૂલીને મન મૂકીને જીવવા માગે છે, પરંતુ પરિસ્થિતિઓ તેમને પોતાની ઇચ્છાઓ પ્રમાણે જીવવાની છૂટ આપતી નથી. તેઓ પણ ગરબાના તાલને પસંદ કરે છે, તેમને પણ નવરાત્રી ગમે છે અને તેમને પણ પોતાના જીવનમાં આનંદની ક્ષણો જોઈએ છે; પરંતુ દરેક ઇચ્છા પૂરી થઈ શકે એવું જીવન દરેકના ભાગ્યમાં હોતું નથી. કારણ કે નવરાત્રીમાં બધા છોકરાઓ ગરબા રમવા નથી જતા, કેટલાકને ગરબા ગમતા નથી એટલા માટે નહીં, પરંતુ જીવનની જવાબદારીઓ તેમને પોતાની ખુશીઓથી થોડા સમય માટે દૂર રાખે છે.

કેટલાક યુવાનો એવા હોય છે, જેમની ઉંમર હજી સપનાં જોવાની, મિત્રો સાથે ફરવાની, જીવનની નાની-નાની ખુશીઓ માણવાની અને પોતાની પસંદગી પ્રમાણે દિવસ પસાર કરવાની હોય છે, પરંતુ પરિસ્થિતિઓ તેમને ઉંમર કરતાં વહેલા જવાબદાર બનાવી દે છે. બીજા યુવાનો જ્યાં ગરબાના પ્લાન બનાવતા હોય છે, ત્યાં આ યુવાનો મહિનાના ખર્ચનો હિસાબ કરતા હોય છે. કોઈ પગારની રાહ જોતો હોય છે, કોઈ ઘરના બિલ ભરવાની ચિંતા કરતો હોય છે, કોઈ માતા-પિતાની દવાઓ માટે પૈસા બચાવતો હોય છે, કોઈ બહેનના અભ્યાસની ફી ભરવાની જવાબદારી નિભાવતો હોય છે, તો કોઈ પોતાના પરિવારની નાની-નાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પોતાની ઇચ્છાઓને પાછળ મૂકી દેતો હોય છે. તેમના જીવનમાં પણ સપનાં હોય છે, પરંતુ ઘણીવાર એ સપનાંની યાદીમાં પોતાનું નામ છેલ્લે આવતું હોય છે. પહેલાં ઘરની જરૂરિયાત, પછી માતા-પિતાની ઇચ્છા, પછી બહેનનો અભ્યાસ, પછી પરિવારની જવાબદારી અને છેલ્લે ક્યાંક પોતાના મનની નાનકડી ખુશી. જ્યારે પોતાના માટે કંઈક કરવાનો સમય આવે છે, ત્યારે કાં તો પૈસા બચ્યા નથી હોતા, કાં તો આખા દિવસની મહેનત પછી શરીરમાં તાકાત રહી નથી હોતી, કાં તો મનમાં એટલી ચિંતાઓ હોય છે કે ખુશી માણવાની ઇચ્છા હોવા છતાં મન શાંત થતું નથી. બહારથી જોનારને કદાચ આ બધું સામાન્ય લાગે, પરંતુ જે યુવાન આ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થતો હોય છે, તેના માટે આ રોજિંદી જિંદગીનો એવો સંઘર્ષ છે, જેની ચર્ચા તે ભાગ્યે જ કોઈની સામે કરે છે. કારણ કે કેટલાક લોકો પોતાની મુશ્કેલીઓ વિશે વાત કરે છે, જ્યારે કેટલાક પોતાની મુશ્કેલીઓ છુપાવીને હસવાનું શીખી જાય છે. તેમની આંખોમાં પણ સપનાં હોય છે, તેમના મનમાં પણ ઇચ્છાઓ હોય છે અને તેમના હૃદયમાં પણ ખુશી માણવાની ઝંખના હોય છે; પરંતુ ઘણીવાર પરિવારની જરૂરિયાતો સામે પોતાની ઇચ્છાઓને ચૂપચાપ બાજુ પર મૂકી દેવી પડે છે.

ક્યારેક કોઈ યુવાન પોતાના મિત્રને ગરબાની ટિકિટ ખરીદતો જોઈને મનમાં વિચારે છે કે, “મારે પણ જવું છે, મારે પણ આ નવરાત્રીમાં મિત્રો સાથે ગરબા રમવા છે, મારે પણ નવાં કપડાં પહેરીને માતાજીનાં દર્શન કરવા છે.” પરંતુ તરત જ તેને યાદ આવે છે કે આ મહિને ઘરમાં પૈસા મોકલવાના છે, માતા-પિતાની કોઈ જરૂરિયાત પૂરી કરવાની છે અથવા મહિનાના અંત સુધી પોતાના ખર્ચનું આયોજન કરવાનું છે. ક્યારેક કોઈ દુકાનમાં સુંદર કપડાં જોઈને મન લલચાય છે, પરંતુ પછી તે પોતાની જરૂરિયાતો અને પરિવારની જરૂરિયાતો વચ્ચેનો તફાવત ગણવા લાગે છે. ક્યારેક મિત્રોનો ફોન આવે છે, “ભાઈ, આજે તો ગરબા રમવા આવવાનું જ છે!” ત્યારે તે હસીને જવાબ આપે છે, “ના ભાઈ, આ વખતે મૂડ નથી, તમે જાઓ, આવતા વર્ષે ચોક્કસ.” પરંતુ હકીકત એ હોય છે કે મૂડ તો હોય છે, મન પણ હોય છે અને ઇચ્છા પણ હોય છે; માત્ર પરિસ્થિતિ સાથ આપતી નથી. ઘણીવાર તે મિત્રોને પોતાની મજબૂરી સમજાવવા માગતો હોય છે, પરંતુ શબ્દો ગળામાં જ અટકી જાય છે. તેને ડર હોય છે કે પોતાની આર્થિક પરિસ્થિતિ જણાવશે તો કોઈ દયા કરશે, કોઈ મજાક ઉડાવશે અથવા કોઈ તેને બીજાની સાથે સરખાવશે. એટલે તે પોતાની મજબૂરીને હાસ્ય પાછળ છુપાવી દે છે અને દુનિયાને એવું બતાવે છે કે તેને કંઈ ફરક પડતો નથી. પરંતુ માણસ જ્યારે વારંવાર પોતાની ઇચ્છાઓને દબાવે છે, ત્યારે તેની અંદર એક એવું મૌન ઊભું થવા લાગે છે, જે બહારથી દેખાતું નથી, પરંતુ અંદરથી તેને સતત અનુભવાય છે. એ મૌન ક્યારેક અધૂરી ઇચ્છાનું હોય છે, ક્યારેક પોતાના માટે સમય ન કાઢી શકવાનો અફસોસ હોય છે અને ક્યારેક એ પ્રશ્ન હોય છે કે, “હું બધાના માટે જીવવાનો પ્રયત્ન કરું છું, પરંતુ મારા માટે ક્યારે જીવીશ?” આ પ્રશ્નનો જવાબ દરેક વખતે તરત મળી જાય એવું નથી, પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે આવા યુવાનોની લાગણીઓને સમજવા માટે માત્ર તેમની ગેરહાજરી જોવી પૂરતી નથી; તેમની પરિસ્થિતિ સમજવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

આજના નોકરી કરતા યુવાનોની જિંદગી પણ આવી જ અનેક અનકહી વાતોથી ભરેલી છે. સવારે ઊઠીને તૈયાર થવું, સમયસર નોકરી પર પહોંચવું, આખો દિવસ કામ કરવું, વરિષ્ઠ અધિકારીઓની અપેક્ષાઓ પૂરી કરવી, ભૂલો ન થાય તેની ચિંતા કરવી, કામના દબાણ વચ્ચે પોતાને સાબિત કરવું, ટ્રાફિકમાં કલાકો પસાર કરવા અને સાંજે થાકેલા શરીર સાથે ઘરે પાછા ફરવું આ બધું માત્ર એક દિવસની વાત નથી, પરંતુ તેમની રોજિંદી જિંદગીનો ભાગ બની જાય છે. કોઈ યુવાન પોતાના ગામથી દૂર શહેરમાં રહીને નોકરી કરતો હોય છે, તો કોઈ પરિવારથી દૂર રહીને પોતાના ભવિષ્ય માટે સંઘર્ષ કરતો હોય છે. રૂમનું ભાડું, જમવાનો ખર્ચ, મુસાફરીનો ખર્ચ, મોબાઇલનું બિલ, રોજિંદી જરૂરિયાતો અને પરિવારને મોકલવાના પૈસા પગાર હાથમાં આવે તે પહેલાં જ તેના કેટલાય ભાગ થઈ ગયા હોય છે. મહિનાના અંતે તે પોતાના માટે કેટલું બચ્યું તેનો હિસાબ કરે છે અને ઘણીવાર પોતાની નાની જરૂરિયાતો પણ આવતા મહિના સુધી મુલતવી રાખે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં મોંઘી ટિકિટ ખરીદવી, નવાં કપડાં લેવા અને મિત્રો સાથે બહાર જવાનો ખર્ચ કરવો તેના માટે સરળ કેવી રીતે બની શકે? છતાં સમાજ ઘણીવાર માત્ર એટલું જ જુએ છે કે યુવાન નોકરી કરે છે, એટલે તેની પાસે પૈસા હશે. કોઈ એ સમજવાનો પ્રયત્ન કરતું નથી કે નોકરી કરવી અને આર્થિક રીતે નિશ્ચિંત હોવું એ બંને અલગ બાબતો છે. દર મહિને પગાર મળવો એ સુખી જીવનની ખાતરી નથી, કારણ કે પગાર સાથે જવાબદારીઓ પણ આવે છે. ઘણીવાર યુવાન પોતાના માટે કમાતો ઓછો હોય છે અને પોતાના પરિવાર માટે વધારે કમાતો હોય છે. તેના પગારની પાછળ માત્ર તેની પોતાની જરૂરિયાતો નથી હોતી, પરંતુ માતા-પિતાની આશાઓ, બહેનના સપનાં, ઘરની જરૂરિયાતો અને આવતીકાલની સુરક્ષા પણ જોડાયેલી હોય છે. તે માત્ર પૈસા કમાતો નથી, પરંતુ પોતાના પરિવારને ચિંતા ઓછી થાય એવું જીવન આપવાનો પ્રયત્ન પણ કરે છે. કદાચ એ જ કારણે ઘણીવાર તેની પોતાની ખુશીઓ માટેનો સમય અને ખર્ચ બંને ઓછાં પડી જાય છે.

કોઈ પિતા આખી જિંદગી મહેનત કરીને પોતાના દીકરાને ભણાવે છે, તેના માટે પોતાનાં કેટલાંય સપનાં પાછળ મૂકે છે અને આશા રાખે છે કે એક દિવસ દીકરો પગભર થશે, પોતાના પગ પર ઊભો રહેશે અને પરિવારને સુખી રાખશે. દીકરો મોટો થાય છે, ભણતર પૂરું કરે છે, નોકરી મેળવે છે અને પછી તેની અંદર એક વિચાર સતત જીવતો રહે છે કે હવે પિતાને વધારે મહેનત ન કરવી પડે, માતાને કોઈ વસ્તુની જરૂર હોય તો પૈસાની ચિંતા ન કરવી પડે, બહેનને ભણવામાં કોઈ મુશ્કેલી ન પડે અને ઘરમાં કોઈ બીમાર પડે તો સારવાર માટે પૈસાની અછત ન રહે. આ લાગણીઓ ધરાવતો યુવાન ઘણીવાર પોતાની ખુશીઓને પાછળ મૂકે છે, કારણ કે તેને લાગે છે કે પરિવારનું સુખ જ તેની સૌથી મોટી સફળતા છે. માતા-પિતાના ચહેરા પરનું સ્મિત તેના માટે મોટી ભેટ હોય છે અને પરિવારની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકવું તેના માટે ગૌરવની વાત હોય છે. પરંતુ અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે પરિવાર માટે જીવવું સુંદર છે, પરંતુ પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે ભૂલી જવું જરૂરી નથી. જવાબદારીઓ નિભાવવી એ ગૌરવની વાત છે, પરંતુ પોતાની દરેક નાની ઇચ્છાને દબાવી દેવી એ જ જવાબદારીની વ્યાખ્યા નથી. જીવન માત્ર કમાવા, ખર્ચવા, બચાવવા અને ફરી કમાવા માટે નથી. જીવનમાં થોડું હસવું, થોડું પોતાના મનનું કરવું, મિત્રો સાથે સમય પસાર કરવો, પરિવાર સાથે નિરાંતે બેસવું અને પોતાની અંદરની લાગણીઓને સ્થાન આપવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. કારણ કે વર્ષો પછી જ્યારે માણસ પાછળ વળીને જુએ છે, ત્યારે તેને માત્ર પોતાની કમાણી કે બચત જ યાદ આવતી નથી; તેને એ ક્ષણો પણ યાદ આવે છે, જ્યારે તે પોતાના લોકો સાથે હસ્યો હતો, મન મૂકીને જીવ્યો હતો અને જવાબદારીઓની વચ્ચે પણ જીવનને અનુભવ્યું હતું.

ઘણીવાર યુવાનોની સૌથી મોટી મજબૂરી માત્ર પૈસાની અછત નથી હોતી, પરંતુ પોતાની મજબૂરી કોઈને કહી ન શકવાની સ્થિતિ હોય છે. તેઓ બહારથી સામાન્ય દેખાવાનો પ્રયત્ન કરે છે, મિત્રો સાથે વાત કરતી વખતે હસે છે, નોકરી પર પોતાની ફરજ નિભાવે છે અને ઘરે પરિવાર સામે બધું બરાબર હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે. પરંતુ અંદરથી તેઓ અનેક પ્રશ્નો સાથે સંઘર્ષ કરતા હોય છે. નોકરી ટકી રહેશે કે નહીં, પગાર વધશે કે નહીં, ભવિષ્યમાં પોતાનું ઘર લઈ શકશે કે નહીં, માતા-પિતાની અપેક્ષાઓ પૂરી કરી શકશે કે નહીં, પોતાના સપનાં પૂરાં કરવા માટે પૂરતો સમય મળશે કે નહીં આવા અનેક વિચારો તેમની સાથે ચાલતા હોય છે. આવી સ્થિતિમાં તહેવાર આવે ત્યારે પણ તેઓ હંમેશાં નિશ્ચિંત બની શકતા નથી. બીજા લોકો માટે નવરાત્રી આનંદનો સમય હોય છે, પરંતુ કોઈક માટે એ સમય પોતાની અધૂરી ઇચ્છાઓ યાદ કરવાનો પણ બની શકે છે. મિત્રો ગરબા રમવા જાય છે, સોશિયલ મીડિયા પર તસવીરો મૂકે છે અને બીજા દિવસે પોતાની મસ્તીની વાતો કરે છે, ત્યારે કદાચ આ યુવાન પણ એ બધું જોઈને ખુશ થાય છે, પરંતુ મનના કોઈ ખૂણે તેને પોતાની અધૂરી ઇચ્છાનો અહેસાસ થાય છે. એનો અર્થ એવો નથી કે તેને બીજાની ખુશીથી ઈર્ષ્યા થાય છે; કદાચ તે માત્ર એટલું જ ઇચ્છે છે કે એક દિવસ તેને પણ કોઈ ચિંતા વગર પોતાની ખુશી માણવાની તક મળે. એટલે આપણે કોઈની શાંતિને તેની અણગમો ન માનવી જોઈએ અને કોઈની ગેરહાજરીને તેની પસંદગી માનીને નિર્ણય ન કરી લેવો જોઈએ. ઘણીવાર માણસ જે વાત કહેતો નથી, તેની પાછળ જ તેની સૌથી ઊંડી લાગણી છુપાયેલી હોય છે.

સમાજ તરીકે આપણે પણ પોતાની વિચારસરણીમાં થોડો ફેરફાર કરવાની જરૂર છે. આપણે કોઈને તેના કપડાં પરથી, તેના ખર્ચ પરથી, તેની જીવનશૈલી પરથી કે તે કયા તહેવારમાં કેટલો આનંદ માણે છે તેના પરથી માપવાનું બંધ કરવું જોઈએ. દરેક યુવાનની આર્થિક સ્થિતિ એકસરખી નથી હોતી, દરેક પરિવારની જરૂરિયાતો અલગ હોય છે અને દરેક વ્યક્તિના જીવનમાં સંઘર્ષનું સ્વરૂપ પણ અલગ હોય છે. કોઈ યુવાન મોંઘાં કપડાં પહેરીને ગરબા રમવા જાય છે, તો એ તેની ખુશી છે; કોઈ સામાન્ય કપડાંમાં શેરીના ગરબામાં જોડાય છે, તો એ પણ એટલી જ સુંદર વાત છે. કોઈ આખી રાત ગરબા રમે છે, તો કોઈ માતાજીનાં દર્શન કરીને ઘરે પાછો ફરે છે. કોઈ મિત્રો સાથે તહેવાર ઉજવે છે, તો કોઈ પરિવારની જવાબદારીને કારણે ઘરમાં જ રહે છે. આમાંથી કોઈની ખુશી મોટી કે નાની નથી, કારણ કે આનંદ માણવાની દરેક વ્યક્તિની રીત અને પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે. પરંતુ ઘણીવાર આપણે તહેવારને પણ દેખાડા સાથે જોડી દઈએ છીએ. કોણે કેટલાં મોંઘાં કપડાં પહેર્યાં, કોણ કયા ગરબા ગ્રાઉન્ડમાં ગયું, કોણે કેટલી સુંદર તસવીરો મૂકી અને કોણે કેટલા વીડિયો બનાવ્યા આ બધી બાબતો વચ્ચે તહેવારની સાચી લાગણી ક્યાંક પાછળ રહી જાય છે. નવરાત્રીનો આનંદ માત્ર મોંઘી ટિકિટમાં નથી; આનંદ તો માતાજીની આરતીમાં પણ છે, શેરીના ગરબામાં પણ છે, પરિવાર સાથે બેસીને પ્રસાદ લેવાની ક્ષણમાં પણ છે અને મિત્રો સાથે નિખાલસ હાસ્ય વહેંચવામાં પણ છે. જે યુવાન મોંઘા ગરબા ગ્રાઉન્ડમાં નથી જઈ શકતો, તે સંસ્કૃતિથી દૂર થઈ ગયો એવું નથી. જેની પાસે નવાં કપડાં નથી, તે તહેવારની ખુશી અનુભવવાનો અધિકાર ગુમાવી દેતો નથી. જે આખો દિવસ કામ કરીને ઘરે પાછો ફરે છે, તે આનંદને લાયક નથી એવું પણ નથી. ખરી સંસ્કૃતિ એ છે, જેમાં કોઈ વ્યક્તિને પોતાની પરિસ્થિતિને કારણે શરમ અનુભવવી ન પડે અને કોઈને પોતાની આર્થિક મર્યાદા છુપાવવા માટે ખોટું બોલવાની જરૂર ન પડે.

જો આપણો કોઈ મિત્ર આર્થિક મુશ્કેલીમાં હોય, તો તેની મજાક કરવાને બદલે તેને સહારો આપીએ. જો કોઈ યુવાન કામના કારણે થાકેલો હોય, તો તેને બળજબરીથી બહાર ખેંચવાને બદલે તેની સ્થિતિ સમજીએ. જો કોઈ મિત્ર વારંવાર મળવાનું ટાળતો હોય, તો તરત જ એવું ન માની લઈએ કે તેને હવે આપણી સાથે સંબંધ રાખવો નથી. કદાચ તે પોતાની અંદરની લડાઈ લડી રહ્યો હોય, કદાચ તે પરિવારની કોઈ સમસ્યાથી પસાર થઈ રહ્યો હોય, કદાચ તેને ભવિષ્યની ચિંતા સતાવતી હોય અથવા કદાચ તે માત્ર એટલો થાકી ગયો હોય કે પોતાની લાગણીઓ સમજાવવા માટે પણ તેની પાસે શબ્દો ન હોય. ક્યારેક કોઈને મદદ કરવા માટે મોટા પૈસાની જરૂર નથી હોતી; માત્ર એક સાચો પ્રશ્ન પૂરતો હોય છે “ભાઈ, બધું બરાબર છે ને?” ક્યારેક કોઈને ખુશ કરવા માટે મોંઘી ભેટની જરૂર નથી હોતી; માત્ર તેની વાત સાંભળનાર વ્યક્તિની જરૂર હોય છે. કોઈની મજબૂરીનો ઉપહાસ ન કરવો, કોઈના મૌનને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો અને કોઈને પોતાની પરિસ્થિતિ માટે નાનું ન અનુભવવા દેવું આ પણ માનવતાની મોટી સેવા છે. આ નવરાત્રીમાં જો આપણે કોઈ એક એવા યુવાનને સાથે લઈ જઈ શકીએ, જે માત્ર આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે ગરબા રમવા જતાં અચકાતો હોય, તો એ પણ સુંદર સામાજિક પહેલ બની શકે છે. જો આપણે આપણા ગરબાના આયોજનમાં ખર્ચને થોડો ઓછો રાખીને વધુ લોકોને જોડાવાની તક આપીએ, તો તહેવારનો સાચો આનંદ અનેકગણો વધી શકે છે. કારણ કે તહેવારની સફળતા માત્ર કેટલા લોકો આવ્યા એમાં નથી, પરંતુ કેટલા લોકોએ પોતાને આ ઉજવણીનો ભાગ અનુભવ્યો એમાં પણ છે. ઉજવણી ત્યારે વધુ સુંદર બને છે, જ્યારે તેમાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાની પરિસ્થિતિને કારણે પોતાને અલગ કે ઓછો ન અનુભવે.

આજના યુવાનો માટે એક વાત ખાસ સમજવાની છે તમારી જવાબદારીઓ જેટલી મહત્ત્વની છે, એટલી જ મહત્ત્વની તમારી માનસિક શાંતિ અને તમારી પોતાની ખુશીઓ પણ છે. તમે તમારા પરિવાર માટે મહેનત કરો છો, એ તમારી લાગણી છે. તમે માતા-પિતાનાં સપનાં પૂરાં કરવા માંગો છો, એ તમારો સંસ્કાર છે. તમે પોતાના ભવિષ્ય માટે બચત કરો છો, એ તમારી સમજદારી છે. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે પોતાને સતત દોષ આપતા ન રહો. ક્યારેક મિત્રો સાથે બહાર જવા માટે થોડો ખર્ચ કરો તો એનો અર્થ એવો નથી કે તમે બેજવાબદાર છો. ક્યારેક આરામ કરવા માટે કામથી વિરામ લો તો એનો અર્થ એવો નથી કે તમે મહેનતથી ભાગી રહ્યા છો. પોતાની જાતને થોડો સમય આપવો સ્વાર્થ નથી; પોતાની ક્ષમતા અને જવાબદારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ખુશી માણવી પણ જીવનનો એક જરૂરી ભાગ છે. હા, માત્ર દેખાડા માટે દેવું કરીને તહેવાર ઉજવવો કે બીજાની સરખામણીમાં પોતાને સાબિત કરવા માટે ખર્ચ કરવો જરૂરી નથી. પરંતુ ખર્ચ ન કરી શકવાના કારણે પોતાની જાતને બીજાથી ઓછી સમજવી પણ યોગ્ય નથી. તમારું મૂલ્ય તમે કયા કપડાં પહેરો છો, કેટલી મોંઘી ટિકિટ ખરીદો છો કે સોશિયલ મીડિયા પર કેટલા લોકો તમને પસંદ કરે છે તેનાથી નક્કી થતું નથી. તમારું મૂલ્ય તમારી મહેનત, તમારા વિચારો, તમારા વ્યવહાર, તમારી જવાબદારી અને તમારી અંદર રહેલી માનવતાથી નક્કી થાય છે. તમે માત્ર કમાણી કરનાર વ્યક્તિ નથી; તમે એક દીકરા છો, એક ભાઈ છો, એક મિત્ર છો અને સૌથી પહેલાં એક માણસ છો. તમને પણ થાક લાગે છે, તમને પણ ક્યારેક એકલતા અનુભવાય છે, તમને પણ કોઈના સાથની જરૂર પડે છે અને તમને પણ ક્યારેક કોઈ કારણ વગર હસવાની ઇચ્છા થાય છે. આ લાગણીઓ નબળાઈ નથી; આ લાગણીઓ તમને માણસ બનાવે છે.

માતા-પિતાએ પણ પોતાના દીકરાની લાગણીઓને સમજવાની જરૂર છે. ઘણીવાર દીકરો નોકરી કરવાનું શરૂ કરે છે એટલે પરિવારને લાગે છે કે હવે તે મોટો થઈ ગયો છે અને હવે તેને કોઈ મુશ્કેલી નહીં હોય. પરંતુ હકીકતમાં નોકરી શરૂ થયા પછી તેની મુશ્કેલીઓનું સ્વરૂપ બદલાય છે. હવે તેને માત્ર પોતાનું ભવિષ્ય બનાવવાનું નથી હોતું, પરંતુ પરિવારની અપેક્ષાઓનું ભારણ પણ સંભાળવાનું હોય છે. ઘણીવાર તે પોતાના દુઃખ વિશે ઘરે વાત કરતો નથી, કારણ કે તેને લાગે છે કે માતા-પિતા પહેલેથી જ ઘણી ચિંતા કરે છે. તે નોકરીનો થાક છુપાવે છે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ છુપાવે છે અને ક્યારેક પોતાની નિષ્ફળતાનો ડર પણ છુપાવે છે. ઘરના લોકો સામે તે સામાન્ય રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ અંદરથી અનેક પ્રશ્નો સાથે સંઘર્ષ કરતો હોય છે. એટલે માતા-પિતાએ માત્ર એટલું ન પૂછવું જોઈએ કે પગાર કેટલો આવ્યો કે બચત કેટલી થઈ; ક્યારેક એટલું પણ પૂછવું જોઈએ કે, “બેટા, તું ખુશ છે ને? કામનો બોજ વધારે તો નથી ને? તને આરામ મળે છે ને? તારે કોઈ વાત કરવી હોય તો હું સાંભળવા માટે છું.” આવા પ્રેમભર્યા પ્રશ્નો યુવાનને અનુભવ કરાવે છે કે તે માત્ર પરિવારની જવાબદારી નિભાવનાર વ્યક્તિ નથી, પરંતુ પરિવારના પ્રેમ અને કાળજીનો અધિકારી પણ છે. દીકરાની કમાણીથી ઘર ચાલે છે એ આનંદની વાત છે, પરંતુ દીકરાના ચહેરા પરનું સ્મિત પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. તેની મહેનતની કદર કરવી જેટલું જરૂરી છે, એટલું જ જરૂરી તેની લાગણીઓની કદર કરવી પણ છે.

મિત્રતા પણ ત્યારે જ સાચી કહેવાય, જ્યારે તે માત્ર ખુશીઓમાં નહીં, પરંતુ મજબૂરીઓમાં પણ સાથ આપે. જો તમારો મિત્ર દર વર્ષે ગરબા રમવા આવે છે, પરંતુ આ વર્ષે નથી આવતો, તો કદાચ તેની પાસે કોઈ કારણ હશે. તેને વારંવાર પ્રશ્નો પૂછીને શરમમાં મૂકવાને બદલે તેની પરિસ્થિતિ સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. જો તે પૈસાની વાત કરવામાં અચકાતો હોય, તો તેની સામે ખર્ચની ચર્ચા કરીને તેને અસ્વસ્થ ન કરો. જો તે થાકેલો હોય, તો તેની સાથે શાંતિથી સમય વિતાવો. સાચો મિત્ર એ નથી કે જે તમને માત્ર આનંદની ક્ષણોમાં યાદ કરે; સાચો મિત્ર એ છે, જે તમારી આંખોમાં છુપાયેલો થાક પણ ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરે, તમારી સફળતામાં ખુશ થાય અને તમારી મુશ્કેલીમાં તમને ઓછા ન ગણે. જે તમારી મજબૂરી જાણીને તમારી મજાક ન કરે, પરંતુ તમારી સાથે ઊભો રહે. ક્યારેક મિત્રતાનો સૌથી મોટો પુરાવો સાથે ગરબા રમવામાં નથી હોતો; મિત્રની પરિસ્થિતિ સમજીને તેની બાજુમાં શાંતિથી બેસી રહેવામાં હોય છે. કોઈ મિત્રને તમારી સાથે બહાર જવા માટે પૈસા ન હોય, તો તેને એવી સ્થિતિમાં ન મૂકો કે જ્યાં તેને પોતાની મજબૂરી સમજાવવી પડે. તેને પ્રેમથી જોડો, તેને આદર આપો અને તેને અનુભવ કરાવો કે મિત્રતા ખર્ચ પર નહીં, પરંતુ લાગણી પર ટકેલી હોય છે.

નવરાત્રીના નવ દિવસ આપણને એક ઊંડો સામાજિક સંદેશ પણ આપે છે. માતાજીની આરાધના કરતી વખતે આપણે શક્તિની પ્રાર્થના કરીએ છીએ, પરંતુ શક્તિ માત્ર મોટા અવાજે બોલવામાં કે ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં નથી. શક્તિ તો મુશ્કેલીમાં પણ હિંમત રાખવામાં છે, પરિવાર માટે સંઘર્ષ કરવામાં છે, પોતાની મજબૂરીને સ્વીકારીને ફરીથી ઊભા થવામાં છે અને પોતાના દુઃખ વચ્ચે પણ બીજાના ચહેરા પર સ્મિત લાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં છે. કેટલાક યુવાનો દરરોજ પોતાના જીવનમાં આવી જ લડાઈ લડે છે. તેઓ કોઈ મંચ પર સન્માન મેળવતા નથી, તેમની મહેનતના વીડિયો વાયરલ થતા નથી અને તેમના સંઘર્ષ વિશે કોઈ સમાચાર પ્રકાશિત થતા નથી. તેમ છતાં તેઓ દરરોજ વહેલી સવારે ઊઠે છે, કામ પર જાય છે, પોતાના પરિવાર માટે મહેનત કરે છે અને જીવનને વધુ સારું બનાવવા માટે પ્રયત્ન કરતા રહે છે. તેમની સફળતા કદાચ બહારથી બહુ મોટી ન દેખાય, પરંતુ તેમની જવાબદારી નિભાવવાની ભાવના ખરેખર મોટી હોય છે. સમાજ ત્યારે જ આગળ વધે છે, જ્યારે તે માત્ર સફળ લોકોની ઉજવણી કરવાનું બંધ કરીને સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકોની પણ કદર કરવાનું શીખે છે. કોઈ યુવાન આજે મોંઘી કારમાં ગરબા રમવા જાય છે અને કોઈ યુવાન બસમાં મુસાફરી કરીને નોકરીએ જાય છે; આ બંનેની પરિસ્થિતિ અલગ હોઈ શકે, પરંતુ બંનેને માન અને ખુશીનો સમાન અધિકાર છે. માણસનું મૂલ્ય તેની પાસે રહેલી સંપત્તિથી નહીં, પરંતુ તેની અંદર રહેલા સંસ્કાર, સંવેદના અને સંઘર્ષ કરવાની શક્તિથી ઓળખવું જોઈએ.

સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી ખુશીઓની પાછળની હકીકતને સમજવી પણ આજના સમયની જરૂરિયાત છે. આજે આપણે એક ક્લિકમાં કોઈના જીવનની સુંદર ક્ષણ જોઈ શકીએ છીએ. કોઈ ગરબા રમતું હોય, કોઈ મિત્રો સાથે ફરતું હોય, કોઈ મોંઘાં કપડાં પહેરતું હોય કે કોઈ પોતાની સફળતાની ઉજવણી કરતું હોય આ બધું તરત જ આપણી સામે આવી જાય છે. પરંતુ આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે સોશિયલ મીડિયા જીવનનો સંપૂર્ણ અહેવાલ નથી. ત્યાં કોઈના જીવનની પસંદ કરેલી ક્ષણો દેખાય છે, આખો દિવસ નહીં. કોઈની ખુશીનો વીડિયો દેખાય છે, પરંતુ એ ખુશી સુધી પહોંચવા માટે તેણે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો તે દેખાતું નથી. કોઈની સુંદર તસવીર દેખાય છે, પરંતુ તસવીર લીધા પછી તે કઈ ચિંતાઓ સાથે ઘરે પાછો ફર્યો હશે એ આપણને ખબર હોતી નથી. એટલે બીજાની ખુશી જોઈને પોતાની જિંદગીને ઓછી ન સમજવી. કોઈ ગરબા રમવા ગયું હોય તો તેને જોઈને ખુશ થવું, પરંતુ પોતે નથી જઈ શકતા એટલા માટે પોતાની જાતને નિષ્ફળ ન માનવી. દરેક વ્યક્તિનો સમય અલગ હોય છે. કોઈની જિંદગીમાં આજે ઉજવણીનો સમય છે, તો કોઈની જિંદગીમાં આજે સંઘર્ષનો સમય છે. કોઈ આજે સપનાં પૂરાં કરી રહ્યું છે, તો કોઈ આવતીકાલનાં સપનાં માટે પાયો તૈયાર કરી રહ્યું છે. અને પાયો તૈયાર કરનાર વ્યક્તિનું કામ પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે, ભલે તેના પર આજે કોઈ તાળીઓ ન પાડે. તમારી સફરની સરખામણી બીજાની તસવીરો સાથે ન કરો, કારણ કે તસવીર એક ક્ષણ બતાવે છે, જ્યારે જીવન આખી કહાની છે.

આજે તમે કદાચ નવરાત્રીમાં ગરબા રમવા નથી જઈ શકતા. કદાચ તમારા મિત્રો સાથેની તસવીરોમાં તમારો ચહેરો નહીં હોય, કદાચ કોઈ તમને પૂછશે કે તમે કેમ નથી આવ્યા અને કદાચ તમે હસીને વાત ટાળી દેશો. પરંતુ યાદ રાખજો, તમારી ગેરહાજરી તમારી હાર નથી, તમારી પરિસ્થિતિ તમારી ઓળખ નથી અને તમારી આર્થિક મર્યાદા તમારી પ્રતિભાનું માપ નથી. તમારી અંદર રહેલી મહેનત, તમારું ધૈર્ય, તમારી જવાબદારી અને તમારા પરિવાર પ્રત્યેનો પ્રેમ આ બધું તમારી જિંદગીની એવી સંપત્તિ છે, જેને કોઈ મોંઘી ટિકિટ કે સુંદર કપડાંથી માપી શકાય નહીં. અને એક દિવસ જ્યારે તમારી પરિસ્થિતિ સુધરશે, ત્યારે કદાચ તમે એ જ ગરબાના મેદાનમાં વધુ નિશ્ચિંત મનથી ઊભા હશો. કદાચ ત્યારે તમારી સાથે તમારા માતા-પિતા હશે, તમારી બહેન હશે, તમારા મિત્રો હશે અને તમે દિલથી હસી શકશો. પરંતુ ત્યાં સુધીની સફરમાં પોતાની જાત પ્રત્યે કઠોર ન બનતા. તમારે જે નથી મળ્યું તેના માટે દુઃખ થવું સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જે છે તેની કદર કરવાનું પણ ભૂલતા નહીં. પોતાની પરિસ્થિતિ સુધારવા માટે પ્રયત્ન કરતા રહો, પરંતુ આજના જીવનને સંપૂર્ણપણે નકારી ન કાઢો. જીવનની દરેક ઋતુ એકસરખી રહેતી નથી; મુશ્કેલીનો સમય પણ બદલાય છે, સંઘર્ષની વચ્ચે પણ નવી તક ઊભી થાય છે અને ધીમે ધીમે માણસ પોતાની જિંદગીમાં નવી ખુશીઓ માટે જગ્યા બનાવી શકે છે. જવાબદારીઓ નિભાવતા રહો, સપનાં જોતાં રહો અને શક્ય હોય ત્યારે પોતાની ખુશીઓને પણ સ્થાન આપતા રહો, કારણ કે તમારી જિંદગી પણ એટલી જ કિંમતી છે.

આ લેખ માત્ર એવા યુવાનો માટે નથી, જેઓ ગરબા રમવા નથી જતા; આ લેખ એવા દરેક માણસ માટે છે, જે પોતાની ઇચ્છાઓને કોઈની જવાબદારી, કોઈની ખુશી કે કોઈની જરૂરિયાત પાછળ મૂકી દે છે. કોઈ માતા પોતાના સંતાનના ભવિષ્ય માટે પોતાની ઇચ્છાઓ છોડી દે છે, કોઈ પિતા પરિવારને સુખી રાખવા માટે પોતાની થાકેલી લાગણીઓ છુપાવે છે, કોઈ બહેન પોતાના ભાઈના અભ્યાસ માટે પોતાની જરૂરિયાતો પાછળ મૂકે છે, કોઈ ભાઈ બહેનની ખુશી માટે પોતાની પસંદગીનો ત્યાગ કરે છે અને કોઈ યુવાન પોતાના માતા-પિતાનાં સપનાં પૂરાં કરવા માટે પોતાની યુવાનીના કેટલાય પ્રસંગો ચૂપચાપ પસાર થવા દે છે. આવા દરેક માણસની લાગણીઓનું મૂલ્ય છે. પરંતુ આપણે એ પણ સમજવું જોઈએ કે પ્રેમનો અર્થ પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે ભૂલી જવો નથી, જવાબદારીનો અર્થ પોતાની દરેક ખુશીનો ત્યાગ કરવો નથી અને ત્યાગનો અર્થ એ પણ નથી કે માણસે પોતાની લાગણીઓ વિશે ક્યારેય વાત જ ન કરવી જોઈએ. આપણે એકબીજાને એવી જગ્યા આપીએ, જ્યાં કોઈ પોતાની મજબૂરી જણાવતાં શરમ અનુભવે નહીં, જ્યાં કોઈ પોતાની આર્થિક સ્થિતિને કારણે નાનું ન અનુભવે અને જ્યાં કોઈ યુવાનને પોતાની ખુશી માણવા માટે બીજા સામે પોતાને સાબિત કરવાની જરૂર ન પડે. જ્યાં પરિવારના સભ્યો એકબીજાની જવાબદારીઓ સાથે એકબીજાની લાગણીઓની પણ કદર કરે. કારણ કે સુખી સમાજ માત્ર પૈસાથી સમૃદ્ધ નથી બનતો; તે ત્યારે સમૃદ્ધ બને છે, જ્યારે તેમાં રહેતા લોકો એકબીજાની પીડા સમજી શકે, એકબીજાની મજબૂરીનો આદર કરી શકે અને જરૂર પડ્યે એકબીજાનો હાથ પકડી શકે.

આ નવરાત્રીમાં માતાજી પાસે માત્ર સફળતા, સંપત્તિ અને સુખની પ્રાર્થના ન કરીએ, પરંતુ આપણને બીજાની પરિસ્થિતિ સમજવાની બુદ્ધિ, મુશ્કેલીમાં રહેલા માણસને મદદ કરવાની શક્તિ અને પોતાના લોકોની લાગણીઓને ઓળખવાની સંવેદના પણ મળે એવી પ્રાર્થના કરીએ. ચાલો, આ વર્ષે નવરાત્રીને માત્ર ગરબાની રાતો સુધી સીમિત ન રાખીએ, પરંતુ તેને માનવતાની ઉજવણી બનાવીએ. કોઈને તેની મજબૂરી માટે ન હસીએ, કોઈના મૌનને નબળાઈ ન ગણીએ અને કોઈની ગેરહાજરીને તેના આનંદ પ્રત્યેની અણગમો ન માનીએ. કારણ કે દરેક માણસની અંદર એક એવી કહાની હોય છે, જે દુનિયાને સંભળાતી નથી. દરેક સ્મિતની પાછળ આનંદ જ હોય એવું નથી અને દરેક શાંતિની પાછળ ઉદાસીનતા જ હોય એવું પણ નથી. ક્યારેક કોઈ માણસ એટલા માટે ચૂપ હોય છે, કારણ કે તેની પાસે કહેવા માટે ઘણું હોય છે, પરંતુ સાંભળનાર કોઈ હોતું નથી. કદાચ આ નવરાત્રીમાં આપણા એક પ્રેમભર્યા પ્રશ્નથી કોઈનું મન હળવું થઈ જાય, આપણા એક આમંત્રણથી કોઈ યુવાન પોતાની મજબૂરી વચ્ચે પણ થોડી ખુશી અનુભવી લે અને આપણા એક સમજદારીભર્યા વર્તનથી કોઈને પોતાની આર્થિક પરિસ્થિતિ માટે શરમ અનુભવવી ન પડે. અને જો આવું એક પણ હૃદય આપણે સ્પર્શી શકીએ, તો કદાચ આપણી નવરાત્રીની ઉજવણી સાચા અર્થમાં સફળ બની ગણાશે.

આજે જે યુવાન ગરબાના મેદાનમાં નથી, તે કદાચ પોતાના પરિવારનાં સપનાં માટે મહેનત કરી રહ્યો છે. જે આજે મિત્રો સાથે હસી રહ્યો છે, તે પણ પોતાની કોઈ ચિંતા છુપાવતો હોઈ શકે છે. અને જે દરેક પરિસ્થિતિમાં જવાબદારીઓ નિભાવી રહ્યો છે, તેને પણ ક્યારેક કોઈના પ્રેમભર્યા શબ્દોની જરૂર પડતી હોય છે. એટલે આ નવરાત્રીમાં ગરબા રમતા દરેક યુવાનને દિલથી શુભેચ્છા અને પોતાની ઇચ્છાઓને બાજુ પર રાખીને પરિવાર માટે સંઘર્ષ કરતા દરેક યુવાનને હૃદયપૂર્વક સલામ. તમારી મહેનતને સલામ, તમારા ધૈર્યને સલામ, તમારા પરિવાર પ્રત્યેના પ્રેમને સલામ અને તમારી અંદર જીવતી એ નાનકડી ઇચ્છાને પણ સલામ, જે અનેક જવાબદારીઓ વચ્ચે પણ ક્યારેક કહેતી હશે, “મારે પણ એક દિવસ મન મૂકીને જીવવું છે.” કારણ કે દરેક યુવાન ગરબાના મેદાનમાં દેખાય એ જરૂરી નથી; કેટલાક યુવાનો પોતાના પરિવારનાં સપનાં પૂરાં કરવા માટે જિંદગીના મેદાનમાં સતત સંઘર્ષ કરી રહ્યા હોય છે. કેટલાકના પગ ગરબાના તાલે નથી થનગનતા, કારણ કે એ જ પગ આખો દિવસ મહેનત કરીને થાકી ગયા હોય છે. કેટલાકના હાથમાં ગરબાની લાકડીઓ નથી હોતી, કારણ કે એ જ હાથ પરિવારની જવાબદારીઓનો ભાર સંભાળી રહ્યા હોય છે. કેટલાકના ચહેરા પર તહેવારનો રંગ નથી હોતો, કારણ કે તેઓ પોતાના પરિવારના જીવનમાં ખુશીઓના રંગ ભરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હોય છે. અને કદાચ એ જ યુવાનોની સૌથી મોટી સુંદરતા છે તેઓ પોતાની અધૂરી ઇચ્છાઓ વિશે વધારે બોલતા નથી, પરંતુ પોતાના લોકોનાં સપનાં પૂરાં કરવા માટે સતત આગળ વધતા રહે છે.

આ નવરાત્રીમાં એક વાત હંમેશાં યાદ રાખજો: કોઈના ગરબા ન રમવા પાછળનું કારણ જાણ્યા વગર તેની લાગણીઓનો નિર્ણય ન કરશો. કદાચ તે આનંદથી દૂર નથી; તે માત્ર પોતાની જવાબદારીઓની નજીક ઊભો છે. માતાજી સૌના જીવનમાં સુખ, શાંતિ, શક્તિ અને સમૃદ્ધિ આપે. દરેક સંઘર્ષ કરતા યુવાનને પોતાની મહેનતનું ફળ મળે, દરેક પરિવારના ચહેરા પર સ્મિત રહે અને કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મજબૂરીને કારણે પોતાની જાતને ઓછી ન સમજે—એવી હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના. 🙏❤️

ધ્રુવિલ જોષીની કલમે ✍️

લેખક પરિચય
ધ્રુવિલ જોષી મૂળ નવી શિણોલ, તાલુકો ધનસુરા, જિલ્લો અરવલ્લીના વતની છે અને વ્યવસાયે સિવિલ એન્જિનિયર છે. વ્યવસાયિક જવાબદારીઓની સાથે તેમને લેખન પ્રત્યે વિશેષ લગાવ છે. તેઓ સામાજિક સંવેદનાઓ, ગુજરાતી સંસ્કૃતિ, ગ્રામ્ય જીવન, યુવાનોની લાગણીઓ અને બદલાતા સમાજના વિવિધ પાસાઓને પોતાની કલમ દ્વારા રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમના લેખનનો મુખ્ય હેતુ માત્ર શબ્દો લખવાનો નથી, પરંતુ વાચકોના હૃદય સુધી પહોંચવાનો, સમાજમાં સંવેદનશીલતા અને વિચારશીલતા વધારવાનો તથા સકારાત્મક સામાજિક પરિવર્તન માટે પ્રેરણા આપવાનો છે. તેઓ માને છે કે કલમની સાચી શક્તિ ત્યારે સાબિત થાય છે, જ્યારે શબ્દો કોઈના હૃદયને સ્પર્શે, કોઈને વિચારવા પ્રેરે અને સમાજને વધુ સંવેદનશીલ બનાવવામાં નાનકડો ફાળો આપે.