આજના સમયમાં નોકરીની વાત આવે એટલે સૌથી પહેલાં આપણા મનમાં એક જ સવાલ આવે છે પગાર કેટલો છે? કેટલો પગાર મળશે, કેટલી સુવિધાઓ મળશે, કેટલું પ્રમોશન મળશે અને ભવિષ્યમાં કેટલી પ્રગતિ થશે આ બધું સ્વાભાવિક રીતે મહત્વનું છે. જીવન જીવવા માટે પૈસા જરૂરી છે અને મહેનતનું યોગ્ય વળતર પણ મળવું જ જોઈએ. પરંતુ નોકરીનું સાચું મૂલ્ય માત્ર પગારની રકમથી નક્કી થતું નથી. માણસ રોજ પોતાના જીવનના કેટલાય કલાકો જ્યાં વિતાવે છે, ત્યાં તેને કેટલું સન્માન મળે છે, તેની મહેનતની કેટલી કદર થાય છે અને તેની સાથે કેટલો માનવીય વ્યવહાર થાય છે આ બાબતો પણ એટલી જ મહત્વની છે.
ઘણી જગ્યાએ આપણે પોતાની નજરે જોયું છે કે કોઈ સીધોસાદો માણસ શાંતિથી પોતાની નોકરી કરતો હોય છે. સમયસર આવે છે, તેને જે જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે તે પોતાની ક્ષમતા મુજબ નિભાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને કોઈની સાથે કારણ વગર બોલાચાલી કરતો નથી. છતાં ક્યારેક કોઈ અધિકારી કે માલિક ગુસ્સામાં આવીને તેની સાથે ગમે તેમ બોલી જાય છે “તું કરે છે શું?”, “ખાલી બેઠા બેઠા પગાર લે છે?”, “તારાથી એક કામ પણ સરખું થતું નથી!” ક્યારેક તો વાત ગાળો આપવા સુધી પહોંચી જાય છે અને બધાની સામે માણસને જલીલ કરવામાં આવે છે. બહારથી જોનારને કદાચ આ માત્ર ઓફિસની એક ઘટના લાગે, પરંતુ જેને આ શબ્દો સાંભળવા પડે છે તેના માટે એ ક્ષણ અંદર સુધી વાગી શકે છે.
કોઈ કર્મચારી કામમાં ભૂલ કરે તો તેને સમજાવવાનો અધિકાર અધિકારીને ચોક્કસ છે. કામમાં બેદરકારી હોય તો પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ, જવાબદારી નક્કી કરવી જોઈએ અને જરૂર પડે તો કડક નિર્ણય પણ લેવો જોઈએ. પરંતુ ભૂલ સુધારવા માટે માણસનું અપમાન કરવું જરૂરી નથી.કડકાઈ અને ક્રૂરતા વચ્ચે તફાવત છે. શિસ્ત અને અપમાન એક વસ્તુ નથી.
“આ કામ તમારી પાસેથી અપેક્ષા મુજબ થયું નથી, ફરી ધ્યાન આપો” એવું કહેવામાં અને “તમને કંઈ આવડતું જ નથી” એવું કહેવામાં ઘણો તફાવત છે. પહેલું વાક્ય કામ સુધારવાની તક આપે છે, જ્યારે બીજું માણસના આત્મસન્માનને ઠેસ પહોંચાડી શકે છે.
સૌથી મોટી વાત એ છે કે એ કર્મચારી માટે તેનો પગાર માત્ર પગાર નથી. એ પગારની પાછળ એક આખું ઘર હોય છે. કોઈના બાળકોની સ્કૂલની ફી હોય છે, કોઈના માતા-પિતાની દવા હોય છે, કોઈનું ઘરનું ભાડું હોય છે, કોઈની લોનનો હપ્તો હોય છે, કોઈની દીકરીના ભવિષ્ય માટેની બચત હોય છે અને કોઈના ઘરના રોજિંદા ખર્ચા હોય છે.
આપણને જે રકમ મહિનાના અંતે મળતો પગાર લાગે છે, એ જ રકમ તેના પરિવાર માટે આખા મહિનાની આશા બનીને આવે છે. એટલે તેની પગારની સ્લિપમાં માત્ર આંકડા નથી હોતા; તેમાં કોઈનું ભવિષ્ય, કોઈની જવાબદારી અને કોઈના પરિવારની આશા છુપાયેલી હોય છે.
એટલે જ્યારે કોઈ કર્મચારી ઓફિસમાં અપમાન સહન કરીને પણ ચૂપ રહે છે ત્યારે તેની ચુપ્પીને તેની કમજોરી ન સમજવી જોઈએ. કદાચ તે જવાબ આપી શકે છે. કદાચ તેને પણ ગુસ્સો આવે છે. કદાચ તેને પણ દુઃખ થાય છે. પરંતુ તે પોતાની જાતને રોકે છે, કારણ કે તેના મનમાં એક જ વિચાર હોય છે “હું આજે ગુસ્સામાં નોકરી છોડી દઉં તો મારા પરિવારનું શું?”
તેના એક તરફ પોતાના આત્મસન્માનની પીડા હોય છે અને બીજી તરફ પોતાના બાળકોનું ભવિષ્ય, વૃદ્ધ માતા-પિતાની જવાબદારી અને ઘરની જરૂરિયાતો હોય છે. એટલે ઘણી વાર માણસ પોતાની પીડા ગળી જાય છે અને બીજા દિવસે ફરી એ જ જગ્યાએ કામ કરવા પહોંચી જાય છે.
દરેક શાંત માણસ નબળો નથી હોતો. ઘણી વખત માણસ એટલા માટે ચૂપ રહે છે કે તેની પાછળ જવાબદારીઓ ઊભી હોય છે. તે કદાચ પોતાની વાતનો જવાબ આપી શકે, પરંતુ તે જાણે છે કે ગુસ્સામાં લીધેલો એક નિર્ણય તેના આખા પરિવારને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે. તેથી તે પોતાને સમજાવે છે “ચાલ, થોડું સહન કરી લઈએ… ઘર તો ચલાવવું છે.”
આ વાક્યની પાછળ કેટલી મોટી લાચારી અને કેટલી મોટી જવાબદારી હશે, એ માત્ર એ માણસ જ જાણે છે.
કદાચ આપણે ક્યારેય વિચાર્યું નથી કે ઓફિસમાં જેને આપણે બધાની સામે જલીલ કરીએ છીએ, તે સાંજે ઘરે જઈને પોતાના બાળક સામે હસવાનો પ્રયત્ન કરતો હશે. બાળક તેને પૂછે “પપ્પા, આજે દિવસ કેમ ગયો?” અને પિતા પોતાના દિવસનું દુઃખ છુપાવીને માત્ર એટલું કહે “સારું ગયું.”
કારણ કે તે પોતાના ઘરના લોકોને પોતાની પીડાનો ભાર આપવા માંગતો નથી. તેને ખબર છે કે ઘરમાં તેની પાસેથી માત્ર પૈસાની અપેક્ષા નથી. તેની પાસેથી હિંમત, જવાબદારી અને પરિવારને સંભાળવાની આશા પણ જોડાયેલી છે.
આથી કોઈ કર્મચારીને માત્ર તેની ખુરશી કે તેના હોદાથી ન જોવો જોઈએ. તે ઓફિસમાં એક કર્મચારી છે, પરંતુ ઓફિસની બહાર તે કોઈનો પિતા છે, કોઈનો દીકરો છે, કોઈનો પતિ છે, કોઈનો ભાઈ છે. તેના સાથે અનેક સંબંધો જોડાયેલા છે. માલિક માટે કદાચ તે એક કર્મચારી હશે, પરંતુ તેના પરિવાર માટે તે આખી દુનિયાનો એક મહત્વનો આધાર હોઈ શકે છે. એટલે તેની સાથે વાત કરતાં પહેલાં એટલું વિચારવું જોઈએ કે આ માણસની પાછળ કેટલા લોકોની આશા જોડાયેલી હશે.
કોઈ માણસને તમે ગમે તેમ બોલી શકો કારણ કે તમારી પાસે સત્તા છે આ વિચાર જ ખોટો છે. સત્તા માણસને બીજાનું અપમાન કરવાનો અધિકાર નથી આપતી, સત્તા તો વધુ જવાબદારી આપે છે.
તમે કોઈના અધિકારી છો એટલે તમારી વાતનું વજન વધારે છે. તમારા શબ્દોની અસર પણ વધારે હોય છે. તમે એક શબ્દ પ્રશંસાનો બોલશો તો કદાચ તેનો આખો દિવસ સારો થઈ જશે અને જો બધાની સામે અપમાન કરશો તો કદાચ એ જ શબ્દો રાત્રે તેના મનમાં ગુંજતા રહેશે. એટલે હોદો મોટો હોય એટલી જ ભાષામાં માનવીયતા પણ મોટી હોવી જોઈએ.
આપણે ઘણીવાર કહીએ છીએ કે “સારો પગાર હોય તો બધું સહન કરી શકાય.” પરંતુ માણસ પૈસા કમાવવાનું મશીન નથી. સારો પગાર જરૂરી છે, પરંતુ સતત અપમાન, તણાવ અને ખરાબ વ્યવહાર વચ્ચે મળતો સારો પગાર પણ માણસને અંદરથી શાંતિ આપી શકે એ જરૂરી નથી.
માણસને આર્થિક સુરક્ષા સાથે માનસિક શાંતિ પણ જોઈએ. તેને એવું લાગવું જોઈએ કે જ્યાં તે દરરોજ મહેનત કરે છે ત્યાં તેની મહેનતનું મૂલ્ય છે અને તેની સાથે માણસ તરીકે વ્યવહાર થાય છે. કાર્યસ્થળે સન્માનનો અર્થ એવો નથી કે કર્મચારીની દરેક વાત સાચી માની લેવી. કામ પ્રત્યે શિસ્ત હોવી જોઈએ. સમયની કદર હોવી જોઈએ. બેદરકારી હોય તો પ્રશ્ન થવો જોઈએ. ભૂલ થાય તો સુધારવી જોઈએ. પરંતુ આ બધું માનવીયતા ગુમાવ્યા વિના થઈ શકે છે.
કર્મચારીને ડરાવીને થોડા સમય માટે કામ કરાવી શકાય, પરંતુ વિશ્વાસ અને સન્માન આપીને તેને સંસ્થા સાથે લાંબા સમય સુધી જોડાયેલી લાગણી આપી શકાય છે. આ વાત માત્ર માલિક કે અધિકારી માટે નથી. કર્મચારી માટે પણ છે. જેમ કર્મચારી પોતાના અધિકારી પાસેથી સન્માનની અપેક્ષા રાખે છે તેમ તેણે પણ પોતાના સહકર્મચારીઓ, જુનિયર અને સંસ્થાના દરેક માણસ સાથે સન્માનથી વર્તવું જોઈએ.
કાર્યસ્થળનું વાતાવરણ એક વ્યક્તિથી બનતું નથી. ત્યાં કામ કરતા દરેક માણસના વર્તનથી તે સંસ્કૃતિ ઊભી થાય છે. આપણે જે માનવીયતા બીજાઓ પાસેથી ઈચ્છીએ છીએ, એ જ માનવીયતા આપણામાં પણ હોવી જોઈએ.
ઘણીવાર એવું પણ કહેવાય છે કે “એક કર્મચારી જશે તો બીજો આવી જશે.” કદાચ કોઈ સંસ્થા માટે માણસ બદલવો શક્ય હોય, પરંતુ માણસ કોઈ વસ્તુ નથી.
દરેક માણસ સાથે તેનો અનુભવ, તેની મહેનત, તેની લાગણી અને તેની જિંદગી જોડાયેલી છે. વર્ષો સુધી કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી કામ લીધા પછી માત્ર એટલા માટે તેને અપમાનિત કરવો કે “બહાર ઘણા લોકો નોકરી માટે તૈયાર છે,” એ વ્યવસાયની ભાષા હોઈ શકે, પરંતુ માનવીયતાની ભાષા નથી.
કોઈ કર્મચારીને સન્માન આપવાથી સંસ્થાની શિસ્ત ખતમ થતી નથી. ઊલટું, જ્યાં માણસને સન્માન મળે છે ત્યાં તે પોતાની જવાબદારીને વધુ ગંભીરતાથી લેવાની શક્યતા રહે છે. તેને ખબર હોય છે કે તેની મહેનત જોવામાં આવે છે, તેની વાત સાંભળવામાં આવે છે અને ભૂલ થાય ત્યારે તેને સુધારવાની તક આપવામાં આવે છે.
ક્યારેક માણસને મોટી ઇનામની જરૂર નથી હોતી. માત્ર બે શબ્દ પૂરતા હોય છે “તમારી મહેનત દેખાય છે.”આટલું સાંભળીને પણ માણસમાં ફરીથી ઉત્સાહ આવી શકે છે.આપણે એક વાત ખાસ સમજવી પડશે કોઈ કર્મચારીની ચુપ્પીને તેની હાર ન સમજવી.
કદાચ તે પોતાના પરિવાર માટે પોતાની લડાઈ લડી રહ્યો છે. તે રોજ સવારે નોકરી પર એટલા માટે નથી આવતો કે તેને અપમાન ગમે છે. તે એટલા માટે આવે છે કે તેના ઘરમાં કોઈ તેની કમાણી પર વિશ્વાસ રાખીને બેઠું છે.કોઈ બાળકને ખબર નથી કે તેના પિતાએ આજે ઓફિસમાં કેટલું સહન કર્યું. તેને તો એટલી જ ખબર છે કે પપ્પા આવશે એટલે ઘર ચાલશે, ફી ભરાશે અને આવતીકાલનું જીવન આગળ વધશે.
એટલે કોઈ કર્મચારીને “તું ખાલી બેઠો બેઠો પગાર લે છે” એવું કહેતાં પહેલાં એક ક્ષણ માટે વિચારજો કદાચ એ માણસ ખાલી પોતાનો પગાર નથી લઈ રહ્યો, એ પોતાના પરિવારની જવાબદારી લઈને બેઠો છે. તેની કમાણીથી કદાચ કોઈનું રાશન આવે છે, કોઈની દવા આવે છે, કોઈનું શિક્ષણ ચાલે છે અને કોઈનું નાનું સ્વપ્ન જીવતું રહે છે.
માણસને કામ માટે જવાબદાર બનાવો, પરંતુ માણસ તરીકે તેને તોડશો નહીં. ભૂલ થાય તો સમજાવો, પરંતુ અપમાન ન કરો. કામ ઓછું પડે તો કહો, પરંતુ ગાળો ન આપો. કડક બનશો, પરંતુ માનવીયતા ગુમાવશો નહીં. કારણ કે તમારા માટે કદાચ એ એક કર્મચારી હશે, પરંતુ તેના પરિવાર માટે એ જીવનનો સૌથી મહત્વનો આધાર હોઈ શકે છે.
આપણે ઘણીવાર નોકરીને માત્ર આવકના સાધન તરીકે જોઈએ છીએ. પરંતુ કોઈ સામાન્ય માણસ માટે નોકરી તેના આખા પરિવારને સંભાળવાની વ્યવસ્થા છે. તે સવારે ઘરેથી નીકળે છે ત્યારે તેની સાથે તેની પત્નીની આશા, બાળકોનું ભવિષ્ય, માતા-પિતાની જરૂરિયાત અને પોતાના પરિવારને સારું જીવન આપવાનું સપનું પણ નીકળે છે.
અને સાંજે તે ઘરે પાછો આવે ત્યારે તેની સાથે માત્ર પગાર નથી આવતો તેના પરિવાર માટે આવતીકાલની આશા પણ ઘરે આવે છે. એટલે પગારની સાથે માણસનું સન્માન પણ આપો. મહેનતનું વળતર આપો, પણ મહેનત કરનારની માનવતા ન ભૂલો. માણસ પાસેથી કામ જરૂર લો, પરંતુ તેની મજબૂરીનો લાભ લઈને તેનું આત્મસન્માન ન છીનવો. કારણ કે કોઈ વ્યક્તિને નોકરીની જરૂર છે એટલે તેને અપમાન સહન કરવાનું ફરજિયાત નથી બની જતું.
છેલ્લે વાત એટલી જ છે કે દરેક કર્મચારીની પાછળ એક પરિવાર હોય છે. તેના હાથમાં આવતો પગાર કદાચ કોઈ બાળકનું ભવિષ્ય છે, કોઈ વૃદ્ધની દવા છે, કોઈ ઘરની રોટલી છે અને કોઈ પરિવારની આવતીકાલની આશા છે. તેથી કોઈ માણસને અપમાનિત કરતાં પહેલાં એક ક્ષણ માટે એ પરિવારને યાદ કરજો, જે કદાચ તમારી ઓફિસની બહાર ક્યાંક શાંતિથી તેની રાહ જોઈ રહ્યો છે.
માણસ પાસેથી કામ જરૂર લો,પણ તેની મજબૂરીનો લાભ લઈને તેનું સન્માન ન છીનવો. કારણ કે એના માટે એ માત્ર પગાર નથી એના બાળકનું ભવિષ્ય છે, એના માતા-પિતાનો આધાર છે, એના ઘરની જરૂરિયાત છે, એના પરિવારની આશા છે. પગારથી ઘર ચાલે છે, પણ સન્માનથી માણસનું મન જીવતું રહે છે.
ધ્રુવિલ જૉષીની કલમે
